Nesneler

Nesne yönelimli (Object-oriented) programlama icad edildiğinde, geleneksel programlamaya aşina olanlar önce tereddüt ettiler; sonra bunun ne harika bir teknik olduğnunu gördüler ve nesnelerden vazgeçmez oldular. Kabaca tanımlarsak, nesne, kendi değişkenleri ve icra edeceği komutlardan oluşan fonksiyonları ile bir bütündür. Nesneyi bir kere tanımladıktan sonra istediğimiz kadar örneğini oluşturabiliriz. Bir nesnenin yapacağı işten, o nesnenin metodu diye söz ederiz. Bu açıdan bakarsanız, programlarımızda nesneler sadece metodları için işe yararlar.

Diyelim ki programımızda bir "öğrenci" nesnesi oluşturmak istiyoruz. Bu nesnenin içinde adı, soyadı ve notlar gibi değişkenler, ve bu değişkenlerle yapılan bir takım işler bulunsun. İşe nesnenin tabir yerinde ise şablonu olan class'ı oluşturmakla başlayalım; gerisini de yaptıkça görelim.

Bir Nesne Oluşturalım

Bir nesne oluşturmak için önce onu tanımlamamız gerekir. Bunu PHP'nin class deyimini kullanarak yapabiliriz. Bir nesnenin özellikleri (properties) ve metodları (methods) vardır. Şu kodu nesneler01.php adıyla kaydedin:

<HTML>

<HEAD>

<TITLE>PHP'de Degiskenler</TITLE>

</HEAD>

<BODY>

<B>

<H2>

<?php

class ogrenci {

// özellikleri tanımlayalım

var $adi;

var $soyadi;

var $sinav1;

var $sinav2;

var $not;

// metodları tanımlayalım

function adi_belirle ($n) {

$this->adi = $n;

}

function soyadi_belirle ($n) {

$this->soyadi = $n;

}

function sinav1_belirle ($n) {

$this->sinav1 = $n;

}

function sinav2_belirle ($n) {

$this->sinav2 = $n;

}

function not_hesapla() {

$this->not = ($this->sinav1 + $this->sinav2)/2;

print ($this->adi. " " . $this->soyadi . " için not ortalaması: ". $this->not);

}

//Buraya başka kodlar girecek

$ogr1 = new ogrenci();

$ogr1 -> adi_belirle("Şahika");

$ogr1 -> soyadi_belirle("Tabak");

$ogr1 -> sinav1_belirle(7);

$ogr1 -> sinav2_belirle(10);

$ogr1 -> not_hesapla();

</H2>

</B>

</BODY>

</HTML>

Bu programda ogrenci adlı bir nesne tanımlıyoruz; ve daha sonra bir değişken adına new komutu ile bu nesnenin bir örneğini oluşturuyoruz. Nesnelerin yeni bir örneği veya kopyasını çıkartmak ifadeleri aslında yaptığımızı tam anlatmıyor. Nesnenin tanımı bir adet; her new komutu ile bu nesnenin özelliklerine ve metodlarına sahip yeni bir nesne yapmış oluyoruz. Nitekim bu işe insanın dilini dolayan İngilizce bir kelimeyle Instantiation (yeni bir varlığını oluşturma) deniyor. Bu örnekte, $ogr1 adlı değişken gerçekte, ogrenci nesnesinin tam bir örneği: içinde beş değişken ve altı metod var. Nesneyi bir kere tanımladıktan sonra programın daha ileri aşamalarında bu istediğimiz kadar örneğini farklı isimler vererek oluşturabiliriz. Şimdi şu satıra dikkat edelim:

$ogr1 = new ogrenci();

$ogr1 -> adi_belirle("Şahika");

Burada $ogr1'in parametrelerine nasıl değer yazdırdığımızı görüyorsunuz. Nesnenin metodlarından biri olan adi_belirle fonksiyonuna bir değer veriyoruz: "Şahika"; nesne oluşturulurken yazılmış olan bu fonksiyon ise aldığı değeri, kendi ait olduğu nesnenin bir değişkenine kaydediyor:

function adi_belirle ($n) {

$this->adi = $n;

}

Bu ve diğer fonksiyonlarda kullandığımız "$this->" ifadesi, kendisine ulaştırılan değeri bir parametre olarak kullanıyor ve "$adi" değişkenine yazıyor. "this" (bu) kelimesi o anda nesnenin o anda oluşturulmakta olan örneğine göndermede bulunur. "->" işlemcisini kullanarak, istediğimiz nesnenin istediğimiz metoduna veya parametresine değer gönderebiliriz. Bir nesnenin yeni bir örneğini oluşturduğumuz zaman, bu örneğin bütün parametrelerini sağlamak veya bütün metodlarını kullanmak zorunda değiliz.

Yukarıdaki örneğe göre yeni örnekler oluşturarak en az dört öğrencinin not ortalamasını hesabedebilir misiniz?

PHP ile Web programcılığı yolunda hızlı adımlarla yol alıyoruz. Bu bölümde gördüğümüz dizi değişkenler ve nesneler, Web sayfalarımızda bir çok işi adeta otomatik hale getirecek unsurlar olarak kullanılacak.

PHP İşbaşında

PHP'de bir programı oluşturmaya ve programın akışını kontrol etmeye yetecek kadar bilgi sahibi olduk. Bu bölümde, bu bilgilerimizi uygulamaya koyacağız; ve bu arada halâ öğrenmemiz gereken bir iki noktaya ayrıntılı olarak değineceğiz. Özellikle metinlerin düzenlenmesi konusuna bakmamız ve ve Düzenli İfadeler (Regular Expressions) denen kavramla tanışmak ve bunun araçlarını öğrenmek zorundayız. PHP'nin işbaşında olması demek, PHP bilgimizi HTML sayfalarımızı PHP ile oluşturma, Form bilgilerini derleme, bir veritabanından veri alarak bunları sayfalarımızda kullanma ve ziyaretçinin vereceği bilgileri veritabanına işleyebilmek demektir. Şimdi kolları yeniden sıvayalım ve PHP'yi uygulamaya koyulalım.

Formlar

Web sunucusu ve istemcisi (Browser) arasındaki etkileşme ve alışverişin nasıl işlediğine ilişkin bilgilerimiz olduğunu varsayarak, sadece Internet'te Form, bir Web sayfasının ziyaretçiden veri alabildiği ve bunları Web sunucusuna ulaştırabildiği başlıca araç olduğunu hatırlayalım. Form, ziyaretçinin bizim istediğimiz bilgilerin yanı sıra ziyaretçinin bilgisayarından Web sunucusu bilgisayara, daha bir çok bilgiyi de beraberinde getirir. Web programcısı ve Web tasarımcısı olarak bu bilgileri bilmeye daima ihtiyacımız var. Söz gelimi, ziyaretçimizin Browser türünü ve sürümü belirleyerek, onu, uygun sayfaya yönlendirmekten tutun, ziyaretçiden istediğimiz bilgilerin Sunucu'ya ulaştığında nerede ve hangi değişkende tutulduğuna kadar, gerekli bir çok bilgi Sunucu çievre değişkenleri ve Sunucu değişkenleri dediğimiz dizilerde bulunur. Form tasarımına ve bir Form'un bilgilerini PHP ile yakalamaya ve işlemeye geçmeden önce Web Server'ı ve bize verdiği bilgileri daha yakından tanınamız yararlı olur.

Bunun için önce şu programı formlar01.php adıyla kaydedin ve çalıştırın:

<HTML>

<HEAD>

<TITLE>PHP'de Nesneler</TITLE>

</HEAD>

<BODY>

<?php

foreach ($GLOBALS as $anahtar=>$deger ) {

print ($anahtar . " = " . $deger . "<br>");

}

</BODY>

</HTML>

Şimdi Browser penceresinde gördüğünüz bilgileri irdeleyelim; çünkü biraz sonra ziyaretçiden Form ile gelen verileri yakalarken ve işlerken bu bilgilerden yararlanacağız. (Bu programı kişisel bilgisayarınızda, kişisel Web sunucuda çalıştırıyorsanız, aynı programın gerçek bir Unix-tabanlı Web sunucuda (Apache) nasıl sonuç verdiğini http://www.mycgiserver.com/~ocal/formlar01.php adresinde görebilirsiniz. Sunucu'nun oluşturduğu diğer değişkenleri ise http://www.mycgiserver.com/~ocal/php.php adresinde inceleyebilirsiniz.)

Bu programla PHP'nin daima varolan $GLOBALS dizisinin üyelerini görüntülüyoruz. $GLOBALS bir ilişkili-dizi-değişken, yani değişken değerlerinin endeks adı (anahtarı) bulunan bir dizi olduğu için, içerdiği değerlere adları ile ulaşabiliriz. Bu programda, $GLOBALS'ın anahtarlarını $anahtar, değerlerini ise $değer değişkenine yazdırıyoruz ve bir foreach döngüsü ile Brnowser penceresine gönderiyoruz. Programı çalıştırdığımız sisteme ve Web sunucu programına bağlı olmak üzere, ekranımızda bir çok değişken görebiliriz. Bunlar arasında bütün HTTP Server programları için ortak ve Web programcısı için önemli değişkenler şunlardır:

HTTP_ENV_VARS HTTP Sunucu programın çalışmakta olan PHP dosyası için oluşturduğu çevre değişkenlerinin yazılı olduğu dizi değişken. Bu değişkenin içinde şu unsurlar bulunur:

HOSTNAME: Sunucunun IP adresi

SHELL: Unix sisteminde kullanılan Shell programı

HOSTTYPE: Sunucunun adı ve sürünü

OSTYPE: Sunucu'nun işletim sistemi

HOME: Çalışan programın kök dizini

PATH: Çalışan programın Sunucu'daki yolu

HTTP_SERVER_VARS Sunucu programın çalışmakta olan PHP dosyasına sunduğu bazı bilgilerin bulunduğu dizi değişken. Bu değişkenin içinde şu unsurlar bulunur:

PHP_SELF: Çalışan PHP programının bulunduğu dizin ve adı

PATH_TRANSLATED: Çalışan PHP programının fiziksel yolu

HTTP_GET_VARS Bir Form'dan GET metoduyla alınan bilgilerin anahtar=değer çiftleri olarak kaydedildiği dizi değişken

HTTP_POST_VARS Bir Form'dan POST metoduyla alınan bilgilerin anahtar=değer çiftleri olarak kaydedildiği dizi değişken

HTTP_USER_AGENT Ziyaretçinin bilgisayarında kurulu Internet Browser programı

QUERY_STRING Form ile bilgi alırken GET metodunu kullandığımız takdirde, Browser'ın göndereceği bilgilerin tutulduğu değişken

REMOTE_ADDR Ziyaretçinin bilgisayarına ISS tarafından atanmış IP adresi

REQUEST_METHOD Form ile gelen bilgilerin gönderildiği metod: GET veya POST

REQUEST_URI O anda çalışmakta olan PHP dosyasının adı ve varsa bu ada eklenmiş Query_String

SCRIPT_FILENAME O anda çalışmakta olan PHP programının dosya adı

SCRIPT_URI O anda çalışmakta olan PHP programının tam URL adresi

SERVER_ADDR Sunucunun IP adresi

SERVER_PROTOCOL Sunucunun HTTP protokolünün sürümü

Form'dan GET Metoduyla Gelen Bilgiler

Ziyaretçilerimizin ne tür Browser kullandıklarını HTTP_USER_AGENT değişkeninin değerini alarak ve bu değerin içinde belirli anahtar kelimeleri aratarak bulabiliriz. Form ile gelen bilgiler, GET metodu ile alınıyorsa, hem QUERY_STRING, hem de HTTP_GET_VARS dizisine kaydolur. POST metoduyla aldığımız bilgileri HTTP_POST_VARS değişkenin değerleri arasında buluruz. Bunları öğrendiğimize göre, şimdi gerçekten bir HTML Form'u yapabil ve bununla ziyaretçimizden bilgi alabiliriz.

Basit bir HTML Form'u tasarlayalım. Aşağıdaki kodları formlar02.htm adılyla kaydedin:

<HTML>

<HEAD>

<TITLE>PHP'de Formlar</TITLE>

</HEAD>

<BODY>

Adınız, Soyadınız: <INPUT TYPE="TEXT" NAME="adi">

<br>

Elektronik Adresiniz: <INPUT TYPE=TEXT" NAME="adres">

<br>

</FORM>

</BODY>

</HTML>

Bu Form'la Web tasarım yarışmasına katılmayacağımıza göre, şimdilik sadece Web Sunucuya bilgi göndermekte kullanabiliriz. Form'un ACTION parametresine dikkat ederseniz, formlar02_isle.php adlı bir dosyanın adını göreceksiniz. Bu, ziyaretçinin Gönder düğmesini tıklamasıyla birlikte Form'un içerdiği bilgilerin METHOD parametresinde pazılı olan GET yöntemiyle Sunucu'da gönderileceği programın adıdır. Bu sayfa, Browser'da şöyle bir görüntü verecektir:

<php00021.tif>

Şimdi bir an için ne olacağını düşünmeden, formu doldurun ve Gönder düğmesini tıklayın; ve Browser'ınızdaki hata mesajına aldırmadan, URL adres kutusunda ne yazdığını okuyun:

http://server/formlar02_isle.php?adi=Muharrem+Ta%E7&adres=muharremtac@mynet.com

Bu, HTTP protokolüne göre GET yoluyla bilgi göndermekte kullanılan yöntemin tam bir örneğidir: Browser, GET yoluyla bilgi göndereceği zaman, Form'daki bütün bilgileri URL-Encoding denen sistemle kodlar; Form'un alan adlarına o alanlara ziyaretçinin yazdığı bilgileri bir eşittir işaretiyle ekler; bu tür alan=girdi çiftlerinin arasına & (ve işareti) koyar ve gönderir. Web sunucu, bu bilgileri alınca, önce kendi oluşturduğu bazı değişkenlere (hem QUERY_STRING, hem de HTTP_GET_VARS dizisine) yazar ve sonra URL hanesinde adı yazılı olan programa (sayfaya) verir. Şimdi bizim bu bilgilerin gönderildiği PHP programını kendisine verilecek bu bilgileri işlemeye hazır şekilde yazmamız gerekir. Şu aşağıdaki kodları formlar02_isle.php adıyla kaydedin:

<HTML>

<HEAD>

<TITLE>PHP'de Formlar</TITLE>

</HEAD>

<BODY>

<?php

print ("Sayın <b>$adi</b>\n\n");

print ("<p>Elektronik adresiniz: <b>$adres </b></p>\n\n");

</BODY>

</HTML>

Şimdi, Browser'ınızda formlar02.htm sayfasını yeniden açın, Form'u doldurun ve gönderin. Açılacak sayfa, Form'un gönderecğii bilgileri alacak ve kendi görünteleyecektir.

<php00022.tif>

Fakat burada gördüğünüz gibi Sunucu'nun ziyaretçiden gelen bilgileri depoladığı dizileri kullanmadık. Bunu yaparken, GET ile gelen bilgiler kendisinde verildiğinde PHP programının alan adlarını değişken adı, bunların karşısında yazılı olan verileri de bu değişkenin değeri saymasından yararlandık. Fakat isteseydik, bu değişkenleri, Sunucu'nun oluşturduğu dizilerden de alabilirdik. Şimdi hem Form'umuzu geliştirelim; hem de bu kez okuma işini Sunucu dizisinden yapalım.

Önce Form'umuzu değiştirelim ve formlar03.htm adıyla kaydedelim:

Adınız, Soyadınız: <INPUT TYPE="TEXT" NAME="adi">

<BR>

Elektronik Adresiniz: <INPUT TYPE=TEXT" NAME="adres">

<BR>

Hangi notunuzu öğrenmek istiyorsunuz?

<BR>

<OPTION>--Lütfen seçiniz--

<OPTION>Sınav 1

<OPTION>Sınav 2

<OPTION>Ortalama

</SELECT>

<BR>

</FORM>

Yeni Form'da yeni bir HTML unsuruna yer verdiğimizi ve SELECT..OPTION etiketi ile ziyaretçiye bir seçim imkanı verdiğimizi görüyorsunuz. Şimdi, bu Form'un göndereceği bilgileri işleyecek PHP programını yazalım. Aşağıdaki kodları formlar03_isle.php adıyla kaydedelim:

<HTML>

<HEAD>

<TITLE>PHP'de Formlar</TITLE>

</HEAD>

<BODY>

<?php

foreach ($HTTP_GET_VARS as $anahtar=>$deger ) {

print ("<b>$anahtar = $deger <br>\n");

}

</BODY>

</HTML>

Demiştik ki, Web sunucu, bir istemci Browser'dan kendisine GET yöntemiyle yollanan Form bilgilerini $HTTP_GET_VARS adlı dizi değişkende tutar. Yine daha önce görmüştük ki dizi değişkenlerin içinde ya sayı ya da isim olarak bir anahtar ve bu anahtarın temsil ettiği bir değer vardır. Burada, $HTTP_GET_VARS değişkeninin anahtar ve değerlerini $anahtar ve $deger değişkenlerine => operatörünün yardımıyla, bir foreach döngüsü içinde atıyoruz. Döngü kullanmamızın sebebi, dizi değişkenin içinde birden fazla anahtar=değer çifti bulunması ihtimali bulunması; döngü olarak da foreach kullanmamızın sebebi dizide kaç adet anahtar=değer çifti bulunduğunu bilmememizdir.

Form sayfasının gönderdiği bilgilerin nasıl derlenip toplanıp URL-koduyla Sunucuya gönderildiğini, Form'un Gönder düğmesini tıkladığımızda Browser'ın URL adres hanesinde ilen bilgilerin görülecektir. Buradaki örnekte bu bilgi (HTTP bölümünü ve URL kodlarını kaldırarak):

adi=Şahika+Tabak&adres=stabak@somenet.com&hangi_not=Sınav+1

şeklindedir. Bu bilgi, sunucu tarafından $HTTP_GET_VARS dizi değişkeninin içine yazıldığına göre, daha önce gördüğümüz gibi dizi değişkenlerin anahtarlarını ve bu anahtarların temsil ettiği değerleri bir döngü içinde $anahtar ve $deger değişkenlerine atarsak, daha sonra bu değişkenlerin değerlerini Browser penceresine göndermemiz mümkün olur.

//////////////////////////////KUTU/////////////////

URL Kodları

HTTP protokolüne göre, temel ASCII listesi içinde yer almayan karakterler, ve tabiî bu arada sadece Türkçe'de bazı diğer alfabelerde bulunan harfler, bir Form'da yer aldığı taktirde, Browser tarafından URL şemasına göre kodlanarak gönderilir. Gerçi bir çok HTTP sunucu programıbu karakterlere tanıyabilir ve bir dosyaya yazarken doğru şekilde yazabilirler; ama bu çevirme işleminin bazen program yardımıyla yapılması gerekebilir. Bizim için önemli karakterler ve URL kodları şöyle:

ü = %FC

Ü = %DC

ö = %F6

Ö = %D6

ı = %FD

İ = %DD

ğ = %F0

Ğ = %D0

ş = %FE

Ş = %DE

ç = %E7

Ç = %C7

% = %25

& = %26

[ = +%5B

] = %5D

{ = %7B

} = %7D

? = %3F

= = %3D

/////////////////////KUTU BİTTİ////////////

Şimdi biraz dizi-değişken içine dizi-değişken koyalım! Yani ziyaretçinin göndereceği bilgiler, buradaki gibi SELECT..OPTION etiketinde yapacağı sadece bir unsur seçimi olmasın da çoklu-seçim olsun. HTML bilgilerinizi yoklarsanız, bunu SELECT etiketini MULTIPLE parametresi ile yapabildiğimizi hatırlayacaksınız. Biraz önceki kaydettiğimiz dosyanın sadece Form bölümünü aşağıdaki gibi geliştirerek, formlar03a.htm adıyla kaydedelim:

Adınız, Soyadınız: <INPUT TYPE="TEXT" NAME="adi">

<BR>

Elektronik Adresiniz: <INPUT TYPE=TEXT" NAME="adres">

<BR>

Hangi notunuzu öğrenmek istiyorsunuz?

<BR>

<OPTION>Sınav 1

<OPTION>Sınav 2

<OPTION>Ortalama

</SELECT>

<BR>

</FORM>

Burada, HTML'in SELECT.. OPTION etiketlerini kullanarak, ziyaretçimizden hangi sınav notunu öğrenmek istediğini bize bildirmesini istiyoruz. Dikkat ettiğiniz gibi, bu kez Form, elde edeceği verileri formlar03a_isle.php programına yollamak istiyor. Form'daki <SELECT NAME="hangi_not[]" MULTIPLE> satırına da dikkat ettiniz mi? Bu satırın özelliği, daha önceki SELECT..OPTION etiketinden farklı olarak ziyaretçinin çoklu seçme yapmasına imkan veriyor; ve elde edilecek değeri "hangi_not[]" alanının değeri olarak bildiriyor. HTTP iletişim ilkelerine göre çoklu-seçim halinde seçilen OPTION değerleri Sunucu'ya aynı alan adının karşısına yazılarak gönderilir. Formumuzun göndereceği bilgi yumağını satırlar haline getirirsek (HTTP bölümünü atar ve URL kodlarını çözersek) bunu görebiliriz:

adi=Şahika Tabak

adres=stabak@somenet.com

hangi_not[]=Sınav 1

hangi_not[]=Sınav 2

hangi_not[]=Ortalama

Kendisine böyle bir bilgi yumağı gelen Server, bunun tümünü $HTTP_GET_VARS dizi değişkeninin içine yazacaktır. Başka bir deyişle, bu dizi değişken çıok-boyutlu çok-elemanlı ilişkili-dizi olduğu için, içinde rahatça aynı isimde değişkenlere farklı endeks sayısı verecektir. Fakat sorun PHP'nin, bu dizinin içinden değişkenleri almasında ortaya çıkacak ve endeks ismi aynı olan değişkenler sorun olacaktır. Bunu değişkenin endeks adı olarak kullanılacak kelimenin yanına köşeli parantez koyarak çözüyoruz. PHP bu adı görünce, bunun çok-elemanlı bir dizi değişken olacağını anlayacaktır.

Eğer bu formu, formlar03_isle.php programına gönderseniz (bunu nasıl yapabilirsiniz?), "hangi_not" değişkeninin değeri olarak Browser penceresinde "array" kelimesinin belirdiğini görebilirsiniz. Çünkü PHP açısından bu değişken bir dizidir ve içinde anahtar=değer çiftleri vardır. Daha önce anahtar=değer çiftlerini geçici değişkenlere atayıp bir döngü ile yazdırmıştık. Şimdi, PHP kodumuzu bu duruma uygun hale getirelim. Biraz önce yazdığımız Form işleme programının sadece PHP bölümünü şöyle değiştirerek, formlar03a_isle.php adıyla kaydedelim:

<?php

foreach ($HTTP_GET_VARS as $anahtar=>$deger ) {

if ( gettype ($deger ) == "array" ) {

print ("$anahtar == <br>\n");

foreach ( $deger as $yeni_degerler )

print (".. $yeni_degerler<br>");

}

else {

print ("<b>$anahtar = $deger <br>\n");

}

PHP'nin gettype() fonksiyonunu daha önce görmüş ve bir değişkenin türünü anlamaya yaradığını öğrenmiştik. Burada $HTTP_GET_VARS değişkeninden aldığımız değerlerden herhangi birinin gerçekten bir değişken değeri mi, yoksa bir dizi (array) mi olduğunu gettype() ile anlayabiliriz. Eğer değer olarak karşımıza "array" kelimesi çıkarsa, bunu kendi içinde anahtar ve değer olarak bölebilir ve herbirini ayrı ayrı görüntüleyebiliriz. Eğer $HTTP_GET_VARS değişkeninden aldığımız değer, dizi değil de gerçekten bir değişken ise (else) doğruca bu değeri ve anahtarını yazdıracaktır. Sonuç ise dizi-değişken içindeki dizi-değişkenin değerlerinin tek tek görüntülenmesi olacaktır.

<php00024.tif>

Form'dan POST Metoduyla Gelen Bilgiler

HTML Form etiketinin METHOD parametresinin değeri GET olabildiği gibi POST da olabilir; ve HTTP sunucusu bu yöntemle gelen bilgileri $HTTP_POST_VARS dizi-değişkeninde tutar. Yukarıdaki çok-seçmeli Form'un FORM etiketini şöyle değiştirerek, formlar03b.htm adıyla kaydedelim:

Aynı şekilde son Form işleme programımızda da sadece şu değişikliği yapalım:

foreach ($HTTP_POST_VARS as $anahtar=>$deger ) {

Bu dosyayı da formlar03b_isle.php adıyla kaydedelim. HTML sayfasını açarak formu doldurur ve gönderirseniz, sonucun metod olarak GET kullanan Form'dan hiç farklı olmadığını göreceksiniz. Çünkü PHP programı bu Form'un gönderdiği bilgilerin $HTTP_POST_VARS değişkenine yazıldığını biliyordu. $HTTP_POST_VARS da PHP açısından içinde anahtar=değer çiftleri olan bir dizi-değişkendir; bu değişkenin değerlerine de tıpkı daha önce olduğu gibi erişiriz.

HTTP açısından GET ile POST'un tek farkı gelen değerlerin nerede nasıl tutuldueğundan ibaret değildir. GET yönteminde, bir Browser'ın sunucuya gönderebileceği verinin uzunluğu, Sunucunun ayarlarına bağlı olmak üzere, sınırlıdır. Oysa POST ile alacağımız veri miktarı, sadece sunucunun bulunduğu bilgisayarın sabit disk alanıyla sınırlıdır. (Tabiî bu günümüzde sınırsızdır, anlamına geliyor!) Bir başka fark, Browser'ın GET yoluyla gönderdiği verilerin (ve bu arada ziyaretçinin parola olarak yazdıklarında ekrana yıldız olarak çıkan metinler dahil) tümü, sunucuya, URL-kodlanmış metin olarak, Browser'ın URL adres hanesine de yazılmasıdır. Bir çok kullanıcı için bu bir güvensizlik belirtisi sayılır. Bu iki unsur Formlarımızda metod olarak GET yerine POST kullanmanın daha yerinde olduğunu gösterir.

Tedbirli Web programcılığı, özellikle birden fazla tasarımcı ve programcının birlikte çalıştığı ve Formlarda hangi yöntemin tercih edildiğini bilmenin kolay olmadığı projelerde, Form bilgisi işleyen PHP programlarımızda Form'da hangi metod kullanılmış olursa olsun, işlyeyici programın iki duruma da elverişli olmasını sağlamaktır. Sözgelimi son yazdığımız Form işleme programımızı şöyle değiştirir ve formlar03c_isle.php adıyla kaydedersek, ve Form içeren HTML sayfasını bu programı veri gönderecek şekilde değiştirirsek (nasıl?), her iki metodla gönderilen verileri işleme yeteneğine sahip bir program elde etmiş oluruz.

<?php

$form_bilgisi = ( isset($HTTP_POST_VARS ) )

? $HTTP_POST_VARS : $HTTP_GET_VARS;

foreach ($form_bilgisi as $anahtar=>$deger ) {

if ( gettype ($deger ) == "array" ) {

print ("$anahtar == <br>\n");

foreach ( $deger as $yeni_degerler )

print (".. $yeni_degerler<br>");

}

else {

print ("<b>$anahtar = $deger <br>\n");

}

Form ile işlemciyi Birleştirelim

Şu ana kadar yaptığımız bütün Form örneklerinde, Form'un bulunduğu HTML sayfası ile bu Form'un göndereceği verileri işleyen PHP programı iki ayrı belge halinde idi. Bu, buradaki örneklerde olduğu gibi, ziyaretçinin verdiği bilgileri sadece Brıowser penceresine yazdıran bir eğitim çalışması için belki uygun; ama gerçek Web sitelerimizde ziyaretçilerimizin vereceği bilgileri çoğu zaman sadece onların Browser pencerelerinde göstermekle kalmayız, fakat bu bilgileri ya elektronik posta yoluyla kendimize yollarız, ya da sunucuda bir düzyazı veya veritabası dosyasına işleriz. Bu ve diğer amaçlarla yapacağımız Form içeren HTML sayfaları, aslında PHP programımızın bir içinde yer alabilir; ya da başka bir deyişle, Form'umuz ziyaretçinin vereceği bilgileri kendi bulunduğu PHP programına gönderebilir!

Bu karmaşık ifadeyi bir örnekle açalım. Yukarıda yaptığımız son HTML sayfası ile ve PHP programını şöyle birleştirelim; ve bunu formlar04.php adıyla kaydedelim:

<?php

if ( isset ( $HTTP_POST_VARS )) {

print ("<HTML>\n");

print ("<HEAD>\n");

print ("<TITLE>PHP'de Formlar</TITLE>\n");

print ("<meta http-equiv=\"content-type\" content=\"text/html; charset=ISO-8859-9\">\n");

print ("<meta http-equiv=\"Content-Type\" content=\"text/html; charset=windows-1254\">\n");

print ("</HEAD>\n");

print ("<BODY>\n");

foreach ($HTTP_POST_VARS as $anahtar=>$deger ) {

if ( gettype ($deger ) == "array" ) {

print ("$anahtar == <br>\n");

foreach ( $deger as $yeni_degerler )

print (".. $yeni_degerler<br>");

}

else {

print ("<b>$anahtar = $deger <br>\n");

}

print ("</BODY>\n");

print ("</HTML>\n");

}

else {

print ("<HTML>\n");

print ("<HEAD>\n");

print ("<TITLE>PHP'de Formlar</TITLE>\n");

print ("<meta http-equiv=\"content-type\" content=\"text/html; charset=ISO-8859-9\">\n");

print ("<meta http-equiv=\"Content-Type\" content=\"text/html; charset=windows-1254\">\n");

print ("</HEAD>\n");

print ("<BODY>\n");

print ("<FORM ACTION=\"$PHP_SELF\" METHOD=\"POST\">\n");

print (" Adınız, Soyadınız: <INPUT TYPE=\"TEXT\" NAME=\"adi\">\n");

print ("<BR>\n");

print (" Elektronik Adresiniz: <INPUT TYPE=\"TEXT\" NAME=\"adres\">\n");

print ("<BR>\n");

print (" Hangi notunuzu öğrenmek istiyorsunuz? \n");

print ("<BR>\n");

print ("<SELECT NAME=\"hangi_not[]\" MULTIPLE>\n");

print ("<OPTION>Sınav 1 \n");

print ("<OPTION>Sınav 2 \n");

print ("<OPTION>Ortalama \n");

print ("</SELECT>\n");

print ("<BR>\n");

print ("<INPUT TYPE=\"SUBMIT\" VALUE=\"Gönder Gitsin!\">\n");

print ("<INPUT TYPE=\"RESET\" VALUE=\"Vazgeç, Gönderme!\">\n");

print ("</FORM>\n");

print ("</BODY>\n");

print ("</HTML>\n");

}

Bu dosyanın tümüyle PHP programı olduğuna dikkat ettiniz, tabiî? Program açıldığında sunucunun $HTTP_POST_VARS dizi-değişkeninin bir değer içerip içermediğini bir if deyiminin içinden bir değişkenin içeriği olup olmadığını anlamamıza yarayan isset () fonksiyonu ile yapıyoruz. Bu şart doğru ise, yani $HTTP_POST_VARS dizi-değişkeni bir değer içeriyorsa, program, foreach döngüsünün içinde bu değişkenin içindekileri almaya ve Broüwser penceresinde görüntülemeye başlıyor. Bu şart doğru değilse, yani $HTTP_POST_VARS dizi-değişkeni henüz bir değer içermiyorsa, if deyiminin birinci bölümünü içindeki hiç bir kod icra edilmiyor ve prgram else deyimine sıçrıyor. Programın else bölümü ise daha önceki HTML kodlarımızı içeren bir dizi print() fonksiyonu yerine getiriyor; yani Browser'a içinde Form bulunan HTML sayfasını yazdırıyor. Burada FORM etiketine dikkat edelim:

print ("<FORM ACTION=\"$PHP_SELF\"METHOD=\"POST\">");

Form'un ACTION parametresinde bir PHP programının adı yerine "$PHP_SELF" değişken adını görüyoruz. Bu, bu bölümün başında ele aldığımız gibi, sunucunun bu PHP programına sağladığı çevre değişkenlerinden biridir ve o anda çalışmakta olan PHP programının dosya adını içerir. (Bizim örneğimizde bu değişkenin değeri nedir?)

/////////////////KUTU/////////////////

Dosya "çıkartma"

Internet'ten hep dosya "indiririz!" Bir sunucuya, Web ziyaretçisi olarak gönderebildiğimiz tek şey ise, Formlara yazdığımız yazılardır! Oysa HTML'in INPUT INPUT etiketinin çok az kullanılan TYPE="file" parametresi ziyaretçiye Web sunucusuna dosya gönderme (upload) imkanı sağlar. HTTP protokolü buna imkan vermekle birlikte Browser'lar bu imkanı kullanmaya ileri sürümlerinde kavuştular. PHP4, ziyaretçilerimizin sitemize dosya göndermeleri halinde, bu dosyaların yönetimine ayrıca kolaylık sağlayan değişkenlere sahiptir. Önce şu dosyayı, dosya_gonder.php adıyla kaydedin:

<HTML>

<HEAD>

<TITLE>PHP'de Dosya Gönderme</TITLE>

</HEAD>

<?php

$dosya_dizin = "/inetpub/wwwroot/";

$dosya_url = "http://server/";

if ( isset ( $dosya_gonder )) {

print ("<b>Yol:</b> $dosya_gonder<br>\n");

print ("<b>Adı:</b> $dosya_gonder_name<br>\n");

print ("<b>Boyut:</b> $dosya_gonder_size<br>\n");

print ("<b>Tür:</b> $dosya_gonder_type<br>\n");

copy ( $dosya_gonder, "$dosya_dizin/$dosya_gonder_name" )or die ("Dosya kopyalanamıyor!");

if ( $dosya_gonder_type == "image/gif" ||$dosya_gonder_type == "image/pjpeg" ) {

print ("<img src=\"$dosya_url/$dosya_gonder_name\"><p>\n\n");

}

</BODY>

<FORM ENCTYPE="multipart/form-data" ACTION="<?php print $PHP_SELF?>" METHOD="POST">

</FORM>

</BODY>

</HTML>

Bu programda <INPUT TYPE="file" NAME="dosya_gonder"> etiketinde kullandığımız NAME parametresine verdiğimiz değer, ziyaretçimizin göndereceği dosyanın sunucu tarafından kaydedileceği geçici dizinin tam yolunun yazılacağı değişkenin adı olacakdır. PHP, bu dosya ile ilgili her türlü bilgiyi bu adla kaydedektir. PHP, ziyaretçiden bir dosya başarıyla aktarıldığı anda otomatik olarak bu isimden yararlanarak şu değişkenleri oluşturur:

$dosya_gonder Geçici kayıt dizini yolu (UNIX'te /tmp/phpXXX, Windows'da Windows/TEMP0phpXXX. Burada XXX yerine ziyaretçilerin gönderdiği dosyaların sıra numarasını göreceksiniz.)

$dosya_gonder_name Ziyaretçinin gönderdiği dosyanın adı.

$dosya_gonder_size Ziyaretçinin gönderdiği dosyanın boyutu.

$dosya_gonder_type Ziyaretçinin gönderdiği dosyanın türü

PHP ayrıca bu bilgileri $HTTP_POST_FILES dizi-değişkeninde de tutar.

Yukardaki programda şu iki değişken çok önemlidir:

$dosya_dizin = "/inetpub/wwwroot/";

$dosya_url = "http://server/";

$dosya_dizin adıyla oluşturduğumuz değişkene vereceğimiz değer, ziyaretçinin göndereceği dosyanın kopyalanacağı klasörün adı olarak kullanlacaktır. Sözgelimi Windows ortamında buraya kişisel Web sunucunun varsayılan klasörünün adını yazabilirsiniz. Ziyaretçinin göndereceği dosya bir GIF biçiminde grafik dosyası ise bunu Browser'da görünteleyeceğimiz için, bu dizinin Web'e açık olması, başka bir deyişle bizim Web sunucumuzun erişebileceği bir dizin olması gerekir. Nitekim, $dosya_url değişkenine değer olarak bu klasörün URL adresini veriyoruz. Bu iki değişkeni gerçek Web sunucu için yazacağımız zaman, bizim sunucumuzun varnaydığı fiziksel klasör adını ve yolunu bulmamız gerekir. Bunu daha önce yazdığımız php.php veya formlar01.php programlarını sitemizde çalıştırarak bulabiliriz. (Nasıl?) Sözgelimi, http://www.mycgiserver.com/~ocal/ adresindeki sitenin fiziksel adresi ile bu adresin URL'ini dikkate alarak bu iki değişkeni yazmış olsaydık, şunu yazacaktık:

$dosya_dizin = "/wwwroot/mycgiserver.com/members/uNhM13/";

$dosya_url = "http://www.mycgiserver.com/~ocal/";

Bu uygulamayı kendi sunucunuzda yapmak isterseniz, mutlaka bu iki değişkeni doğru yazmanız gerekir. http://www.mycgiserver.com/~ocal/ dosya_gonder_server.php programı ile bir dosya gönderme (upload) işleminin sonucu şöyle:

<php00025.tif>

//////////////////KUTU BITTI//////////

Dosya İşlemleri

Web programıcısı olarak ziyaretçinin bize göndereceği bilgileri yakalamayı öğrendik. Şimdilik sadece ziyaretçinin Browser'ına geri gönderdiğimiz bu bilgileri, sunucu tarafından çeşitli işlemlerde kullanabiliriz. Bu işlemlerin başında dosya girdi/çıktı işlemleri gelir. Başka bir ifade ile ziyaretçiden aldığımız bu bilgileri sunucuda bir dosyaya yazdırabiliriz. Bu bölümde PHP ile sunucuda yapabileceğimiz dosya işlemlerine bakacağız. Tabiî dosya işlemleri dendiğinde sadece ziyaretçiden aldığımız bilgileri bir dosyaya yazdırmakla yetinmeyeceğiz; PHP programlarımıza sunucuda bir dosyada bulunan bilgileri okumasını da öğreteceğiz.

Harici Dosya (include)

PHP programlarımızda bilmemiz gereken ilk dosya işlemi, bir PHP programına, kendi dışındaki dosyayı, tabir yerinde ise, okutmak ve içindekileri aynen alıp, görüntülemesini sağlamaktır. Bunu include komutu ile yaparız. Bu komut, kendisine adı verilen düzyazı dosyasının içeriğini aynen bu komutun bulunduğu noktaya "yazar." Bu yolla bir PHP programına sık kullandığınız bir metni veya program parçasını dahil edebilirsiniz. Bir güvenlik önlemi olarak bu tür dosyaların uzantılarını, sunucu ve Browser'ların tanıdğı MIME türlerine ait uzantılardan farklı yaparsanız, ziyaretçiler şans eseri de olsa bu dosyaları doğruca edinme imkanı bulamazlar. Bir örnek yapalım. Önce şu metni, harici_dosya01.x adıyla ve düzyazı biçiminde kaydedin (Windows ortamında Notepad'i kullanıyorsanız, dosya adı uzatması olarak .x harfinden sonra .txt harflerini eklediğine dikkat edin!):

"Ben harici bir dosyanın içindeki yazıyım.. Beni bir PHP programı alıp buraya getirdi! Kendisine teşekkür ederim"

Sonra, şu programı dosya_ekle01.php adıyla kaydedin, ve Browser'da açın:

<HTML>

<HEAD>

<TITLE>PHP'de Harici Dosya Ekleme</TITLE>

</HEAD>

<?php

include ("harici_dosya01.x");

print ("\n<p> Ben zaten bu programının içinde olan bir yazıyım. Baştan beri burada olduğuma çok memnununum.. Harici dosyaya hoşgeldin diyorum!</p>");

</BODY>

</HTML>

Buradaki include komutu biraz önce yazdığımız harici dosyayı alacak, içeriğini aynen kendi bulunduğu noktada, PHP'nin oluşturacağı HTML dosyasına katacaktır. Bu programı çalıştırdığınızda görüntü şöyle olacaktır:

<php00026.tif>

Bu görüntüyü aldığınız sırada Browser'ınızda kaynağı görüntülerseniz, iki metnin adeta birleştirilmiş olduğunu göreceksiniz. Fakat dışardan PHP programına sadece düz metin eklemeyiz; program veya fonksiyon da ekleyebiliriz. Harici dosyada şu değişikliği yaparak, harici_dosya02.x adıyla kaydedin.

<?php

print ("Ben de harici dosyayım.!<br>");

print ("Ama ben hesap da yaparım.. Örneğin iki iki daha ". (2 + 2). " eder!");

Haricî dosya okuyan programı da programı içinde, okunacak dosya adını düzelttikten sonra dosya_ekle02.php adıyla kaydedin; ve çalıştırın.

<php00027.tif>

Haricî dosyamızda yer alan ...iki iki daha ". (2 + 2). " eder!"); şeklindeki ifadenin programa gelirken "..iki iki daha 4 eder!" şekline gelmesinin izahı, PHP'nin dışarıdan aldığı dosyanın içinde PHP programı olduğunu gördüğü anda, bu dosyanın içeriğini metin olarak değil, program olarak ele almasıdır. Bu yolla, PHP programlarımıza bir değerin dönmesini de sağlayabiliriz. Haricî dosyamızda şu değişikliği yapalım ve harici_dosya03.x adıyla kaydedelim:

<?php

$sonuc = ( 2 + 2 );

return $sonuc;

Bu satır bakalım programa dahil olacak mı?

Sonra, program metninde şu değişlikliği yaparak, dosya_ekle03.php adıyla kaydedin ve çalıştırın:

<?php

$donen_sonuc = include("harici_dosya03.x");

print ("\n<p> Harici dosyadan dönen sonuç: $donen_sonuc </p>");

<php00028.tif>

Haricî dosyamızın içindeki program, return komutu ile sadece kendi içinde elde ettiği sonucu, onu çağıran programa verdi; ve bu sonucu alan programımız, sadece kendi içindeki bir değişkenin değerini Browser'a gönderdiği halde, bu değer haricî dosyadan alınmış oldu.

Haricî dosyaların include yoluyla PHP programlarımıza katılması, özellikle bir sitenin bir çok programında sık sık kullanılan metinlerin ve hesaplamaların bir kere yazılmasını ve tek satırla çağrılmasını sağladığı için kolaylık sağlar ve hata ihtimalini azaltır.

//////////////KUTU//////////////